9 НОЕМВРИ – ДЕНОТ НА ОСЛОБОДУВАЊЕТО НА ВЕЛЕС
9 ноември 1944 – 9 ноември 2026 | 82 години слободен Велес
На 9 ноември 1944 година, по жестоки борби против германските сили, Велес бил ослободен од единиците на Народноослободителната војска на Македонија.
Овој датум останува еден од најзначајните во поновата историја на градот. Тој го означува крајот на окупацијата и почетокот на ново историско поглавје за Велес и неговите жители.
Денес, 9 Ноември се одбележува и како Ден на Општина Велес, во спомен на борците, жртвите и сите оние што придонеле за ослободувањето на градот.
Историски осврт – Велес во есента 1944 година
Во есента 1944 година, во текот на завршните операции за ослободување на Македонија, Велес имал важно стратегиско значење поради својата положба во долината на Вардар и комуникациските врски кон Скопје.
Градот претставувал значајна сообраќајна точка на патиштата по кои се движеле германските сили при нивното повлекување од јужните делови на Балканот.
На 7 ноември 1944 година единиците на 42-та народноослободителна дивизија пристигнале во велешкиот регион по тежок марш преку Караџица.
На 8 ноември започнал нападот врз градот, проследен со жестоки борби против германските сили.
Со пристигнувањето на засилувања од 41-та и 50-та дивизија, борбите продолжиле и на 9 ноември, кога Велес бил конечно ослободен.
Ослободувањето на Велес било дел од пошироките завршни воени операции во Македонија. Само четири дена подоцна, на 13 ноември 1944 година, било ослободено и Скопје.
Велешките борци и Народноослободителната борба
Велес и неговата околина имале значајно место во антифашистичката борба.
Во текот на војната, голем број жители на градот и околните населени места се вклучиле во Народноослободителното движење.
Меѓу партизанските формации поврзани со велешкиот регион се споменуваат одредите „Димитар Влахов“ и „Трајче Петкановски“, како и Осмата велешка народноослободителна ударна бригада.
Осмата велешка бригада била формирана на 2 септември 1944 година во селото Отиштино, во период кога воените операции за ослободување на Македонија добивале сè поголем интензитет.
Според објавените историски осврти, во борбите за Велес загинале 24 борци од оваа бригада.
Нивната жртва, заедно со жртвите на другите единици и на цивилното население, останува составен дел од историската меморија на градот.
Мостовите на Вардар – разурнувања во последните денови од окупацијата
Реката Вардар отсекогаш била неразделен дел од животот на Велес.
Мостовите што ги поврзувале двата брега имале големо значење за движењето на населението, трговијата и секојдневниот живот на градот.
Уште во османлискиот период Велес бил познат и под името Ќупурли, назив поврзан со неговите мостови.
Во историските записи се споменуваат дрвени мостови преку Вардар, меѓу кои и мостот опишан од османлискиот патописец Евлија Челебија во XVII век.
Меѓутоа, во ноември 1944 година мостовите станале дел од воените разурнувања што го погодиле градот.
При повлекувањето на германските сили бил миниран Железниот мост, изграден во 1922 година. Според објавените историски осврти, во истиот период биле уништени и други мостовски премини, меѓу кои Стариот мост и Малото мовче.
Сведоштвата за тие денови зборуваат за силни експлозии, чад и прав што се издигнувале над реката, оставајќи ги двата дела на градот со прекинати врски.
Точниот редослед и времето на уништувањето на поединечните мостови бараат дополнителна проверка во архивските документи и сведоштвата на очевидците.
Разурнувањето на мостовите не претставувало само материјална загуба. Тоа го отежнало движењето на населението и дополнително ги усложнило условите во кои градот ја дочекал слободата.
Така, мостовите на Вардар станале и симбол на воените страдања, но и на повоената обнова.
9 ноември 1944 – денот кога Велес ја дочека слободата
По деновите на борби, неизвесност и воени разурнувања, Велес на 9 ноември 1944 година бил ослободен.
За неговите жители тоа бил крај на еден тежок период исполнет со окупација, страв и човечки загуби.
Но ослободувањето не значело дека сите последици од војната исчезнале преку ноќ.
Градот се соочувал со оштетена инфраструктура, разурнати мостови, економски тешкотии и потреба од обновување на нормалниот живот.
Зад историскиот датум стоеле многубројни човечки судбини — загинати борци, разделени семејства и генерации што ги почувствувале последиците од војната.
Сепак, 9 Ноември означил почеток на ново поглавје.
Почеток на ново поглавје – првите денови на слободата
Ослободувањето на Велес го означило и почетокот на нов период во политичкиот, општествениот и економскиот живот на градот.
На 9 ноември 1944 година, во попладневните часови, била одржана свечена седница на Народноослободителниот одбор на Велес.
Овој настан претставувал важен момент во воспоставувањето на новата локална власт и организирањето на повоениот живот.
Пред градот стоеле бројни предизвици: обновување на инфраструктурата, воспоставување на сообраќајните врски, организирање на снабдувањето и постепено враќање на секојдневните активности.
Обновувањето на мостовите имало особено значење.
Железниот мост, кој бил разрушен во ноември 1944 година, бил реконструиран во повоениот период, а обновата завршила во 1949 година.
Со повторното поврзување на двата брега на Вардар, градот постепено ги обновувал своите комуникации и условите за понатамошен развој.
Историската меморија и значењето на 9 Ноември
Ослободувањето на Велес не е само историски настан запишан во учебниците и архивските документи.
Тоа е дел од колективната меморија на градот.
Спомениците, спомен-обележјата, имињата на улиците и одбележувањето на значајните датуми претставуваат начин на зачувување на сеќавањето на луѓето и настаните од Народноослободителната борба.
Посебно место во таа меморија имаат борците што ги загубиле животите, но и граѓаните што ги поднеле тешкотиите на окупацијата.
Нивните животни приказни се дел од пошироката историја на Велес.
82 години од ослободувањето – Велес памети
Во 2026 година Велес одбележува 82 години од своето ослободување.
Овој јубилеј претставува можност да се потсетиме не само на воените настани од ноември 1944 година, туку и на вредностите што произлегуваат од историското искуство.
Слободата, мирот, човечкото достоинство и почитувањето на историското наследство остануваат вредности што ги поврзуваат минатото, сегашноста и иднината.
Историјата на Велес не ја создаваат само неговите улици, мостови и градби, туку пред сè луѓето што живееле, се бореле, создавале и оставиле трага во него.
Велес памети.
Ги памети своите борци, своите жртви и сите оние што придонеле за неговото ослободување.
9 НОЕМВРИ 1944 – 9 НОЕМВРИ 2026
82 ГОДИНИ ОД ОСЛОБОДУВАЊЕТО НА ВЕЛЕС
Во чест на минатото, со почит кон жртвите и со одговорност кон идните генерации.
GATE WORLD LINKS – ВЕЛЕС НИЗ ВЕКОВИТЕ
Извори и литература :
- Нова Македонија – Како се ослободуваше Македонија – хронологија на завршните операции и ослободувањето на Велес.
- Зборник на документи и податоци за Народноослободителната војна – Борби во Македонија – историски документи за воените операции во Македонија во 1944 година.
- МАРХ – Железен мост во Велес – Ќупурли / 1922 – историски податоци, сведоштво и фотографски материјал за минирањето на Железниот мост и неговата реконструкција.
- Министерство за дигитална трансформација – Магазин „Штит“ – историски осврт за воените дејства во Велес и Велешко во 1944 година и формирањето на Осмата велешка бригада.
Уредничка напомена
Овој историски осврт е подготвен од GATE WORLD LINKS по повод 82-годишнината од ослободувањето на Велес, со цел зачувување и промовирање на историската меморија и културното наследство на градот.
Содржината е заснована на достапни историски извори, публикации и сведоштва. Одредени детали за воените операции, движењето на единиците и разурнувањето на градската инфраструктура може да се разликуваат во зависност од изворите.
Придружната херо-слика е уметничка реконструкција создадена со помош на вештачка интелигенција. Таа има симболична и илустративна намена и не претставува автентична историска фотографија од 9 ноември 1944 година.
Прикажаните личности, мостови, градби и други визуелни елементи не треба да се толкуваат како документарно точна реконструкција на тогашниот изглед на Велес.
GATE WORLD LINKS настојува историските содржини да бидат информативни, едукативни и засновани на проверливи податоци.
Авторски права
© 2026 GATE WORLD LINKS. Сите права на оригиналниот авторски и уреднички текст се задржани во согласност со важечките закони за авторското право.
Историските факти, датуми и настани претставени во публикацијата се дел од историското наследство и сами по себе не се предмет на авторскоправна заштита.
Придружната херо-слика е создадена со помош на вештачка интелигенција, според уреднички насоки на GATE WORLD LINKS. Нејзиниот авторскоправен статус зависи од важечките прописи и степенот на човечки творечки придонес.
Правата на евентуално користените архивски фотографии, документи и материјали од трети лица им припаѓаат на нивните соодветни носители, доколку се применливи.
При користење на оригинални делови од публикацијата потребно е почитување на авторските права и соодветно наведување на изворот.
Извор: GATE WORLD LINKS
НАЗАД КОН : ВЕЛЕС НИЗ ВЕКОВИТЕ