ВЕЛЕШКО КАЛЕ – ЗАБОРАВЕНАТА ТВРДИНА НАД ВАРДАР

Средновековниот кастрон Велес – XIII век

На околу два километри јужно од денешниот Велес, над долината на Вардар и во близина на сливот на Тополка, се наоѓаат остатоците од средновековно утврдување што некогаш имало значајна улога во одбраната и контролата на овој простор. Во научната литература, особено во истражувањата на археологот Иван Микулчиќ, локалитетот е обработен како средновековниот кастрон Велес.

Од античка населба до средновековен кастрон

Историјата на Велешкото Кале не започнува во средниот век. Археолошките истражувања укажуваат дека просторот бил користен многу порано, а низ вековите претрпел значајни промени во својата намена, изглед и одбранбена организација.

Најраните археолошки траги што се наведуваат за локалитетот потекнуваат од II–I век пред нашата ера. Овие наоди сведочат за човечко присуство на просторот уште во античкиот период, но сами по себе не докажуваат постоење на утврден град со изгледот што го добил многу векови подоцна.

Доцноримскиот период – почетоците на утврдувањето

Според истражувањата на археологот Иван Микулчиќ, на јужниот дел од возвишението во доцноримскиот период постоела помала крајпатна стража.

Нејзината положба овозможувала надгледување на важните комуникациски правци во долината на Вардар.

Оваа рана одбранбена градба претставува една од најстарите познати фази во развојот на утврдувањето.

V–VI век – развој на одбранбениот систем

Во доцната антика, особено во V и VI век, утврдувањето добило поголемо значење.

Постојната одбранбена структура била обновувана и зајакнувана, а просторот бил организиран во повеќе целини.

Акрополата претставувала најзаштитен дел, додека поширокиот утврден простор овозможувал заштита и на населението.

Оваа фаза покажува дека Велешкото Кале имало значајна одбранбена функција уште пред формирањето на средновековниот кастрон.

X век – средновековна обнова

Во средниот век утврдувањето повторно добило важна улога.

Во X век се забележува обнова на одбранбените структури, во период кога Македонија била дел од значајни политички и воени случувања.

Во следните векови Велес се развивал како регионално средиште, а утврдувањето останало важен елемент на неговата одбранбена организација.

XIII век – средновековниот кастрон Велес

Особено значајна фаза настапила во XIII век, кога биле изградени и обновени делови од одбранбениот систем.

Според Микулчиќ, утврдениот град се протегал во должина од околу 470 метри.

Кастронот имал бедеми, кули и посебно заштитена акропола, приспособени на природниот релјеф на возвишението.

Токму оваа средновековна фаза е предмет на уметничката реконструкција што ја придружува нашата статија.

1. Кастрон Велес – што значи ова име?

Зборот „кастрон“, преземен од византиската терминологија, означува утврдено место, кое зависно од историскиот период можело да има воена, административна и населбинска функција.

Иван Микулчиќ го обработува Велес како средновековен кастрон, со одбранбени бедеми, кули и посебно заштитена акропола.

Оваа терминологија е особено важна бидејќи ни овозможува да го разликуваме средновековното утврдување од денешниот град Велес.

Велешко Кале е современото име на археолошкиот локалитет, додека Велес е историското име поврзано со средновековниот кастрон.

2. Местоположба и природна заштита

Локалитетот се наоѓа на возвишение јужно од денешниот Велес, во близина на местото каде што реката Тополка се влева во Вардар.

Положбата била погодна за одбрана поради стрмните падини и можноста за набљудување на околните комуникациски правци.

Според објавените топографски податоци, утврдениот простор се издигал приближно 50–60 метри над речните корита.

Релјефот имал пресудно значење за организацијата на одбраната. Наместо правилна геометриска форма, утврдувањето го следело природниот облик на возвишението.

3. Големината и изгледот на утврдувањето

Истражувањата овозможуваат приближна претстава за димензиите на средновековниот кастрон.

Во описите на локалитетот се наведуваат северно плато долго околу 350 метри и широко приближно 80 метри, како и утврден простор што се протегал во должина од околу 470 метри.

На одредени делови биле зачувани значителни остатоци од бедемите, вклучувајќи делови од источниот одбранбен ѕид.

Сепак, денешните археолошки сознанија не овозможуваат целосно и сигурно обновување на изгледот на секоја кула, порта и градба.

Затоа при реконструкцијата мора да се прави разлика меѓу археолошки потврдените структури и уметничките претпоставки.

4. Акрополата – најзаштитениот дел

Еден од најзначајните елементи на кастронот била акрополата.

Таа претставувала посебно утврден простор, со важна одбранбена функција. Во услови на воена опасност, ваквите делови од средновековните утврдувања можеле да служат како последна линија на одбрана.

Археолошките истражувања на Велешкото Кале откриваат делови од неговата сложена одбранбена организација.

Постоењето на акропола покажува дека станувало збор за утврдување со повеќе функционални целини, а не само за едноставен ѕид околу населба.

5. Велес во XIII век

XIII век бил време на значајни политички и воени промени на Балканот.

По 1204 година, кога крстоносците го освоиле Цариград, настанале нови политички односи и борби за контрола над териториите на поранешното Византиско Царство.

Македонија била дел од овие превирања, а утврдените места по долината на Вардар имале стратешка важност.

Кастронот Велес бил дел од оваа средновековна одбранбена и политичка мрежа.

Неговата положба овозможувала контрола врз важни движења низ долината, поради што бил значаен во поширокиот регион.

6. Воено утврдување и населбински живот

Едно од важните прашања е дали Велешкото Кале во XIII век било само воена тврдина или имало и цивилно население.

Истражувањата укажуваат на сложен развој на локалитетот, со воена акропола и населбински простор.

Меѓутоа, бројот на жителите, точниот распоред на куќите и нивниот изглед во XIII век не се целосно утврдени.

Затоа не е оправдано современите уметнички прикази на средновековни куќи да се претставуваат како археолошки докажан изглед на кастронот.

7. Црквите и духовниот живот

Средновековниот Велес е поврзан со значајно црковно наследство, меѓу кое се издвојуваат црквите „Св. Димитрија“, „Св. Никола“ и „Св. Недела“.

Овие споменици се важни за проучувањето на духовниот и културниот живот во средновековниот период.

Сепак, не треба автоматски да се претпоставува дека на највисокиот дел од кастронот постоела голема куполна црква со изглед каков што се среќава во современите илустрации.

За таква реконструкција би биле потребни конкретни архитектонски и археолошки докази.

8. Од средновековен кастрон до археолошки локалитет

Со текот на времето се менувале воените, политичките и стопанските околности во регионот.

Некогашното утврдување постепено ја губело својата првобитна функција, а развојот на градскиот живот продолжил на просторот на денешниот Велес.

Денес, Велешкото Кале претставува археолошки локалитет што сведочи за постарите историски фази на градот и неговата околина.

Неговите бедеми, градежни остатоци и археолошки наоди овозможуваат подобро разбирање на средновековното минато.

9. Зошто Велешкото Кале заслужува поголемо внимание?

Велешкото Кале претставува значаен дел од културното наследство на Велес и Македонија.

Неговото истражување може да даде одговори на бројни прашања: како било организирано утврдувањето, кој живеел во него, како се менувала неговата функција и каква била неговата улога во средновековните историски случувања.

Но исто толку важно е локалитетот да биде претставен пред јавноста со јасна разлика меѓу историските факти и современите уметнички замисли.

Велешкото Кале не е само заборавена тврдина над Вардар. Тоа е материјално сведоштво за средновековниот кастрон Велес – дел од историското наследство што заслужува да биде истражено, заштитено и зачувано за идните генерации.

Уредничка напомена

Овој текст се темели на објавени археолошки и историски сознанија, со посебен осврт на истражувањата на Иван Микулчиќ.

Називот „средновековен кастрон Велес“ се употребува за историското утврдување на локалитетот Велешко Кале и не подразбира дека целокупниот денешен град Велес во XIII век се наоѓал во рамките на ова утврдување.

Придружната херо-слика е современа уметничка реконструкција. Нејзините архитектонски детали, воена опрема, симболи, мост и околен пејзаж не треба да се толкуваат како археолошки потврден приказ на локалитетот.

Извори и литература

Иван Микулчиќ, Средновековни градови и тврдини во Македонија, поглавје за Велес.
Објавени информации за археолошките истражувања на локалитетот Кале – Велес, 2016 година.
Истражувања за средновековната сакрална архитектура во Велес и околината.

Авторски права

Историските и археолошките податоци се користени за информативни, образовни и културни цели, со наведување на релевантните извори.

Херо-сликата е современа дигитална уметничка илустрација создадена за GATE WORLD LINKS и не претставува автентичен историски документ.